Atasozu.org


Deyim nedir?

Deyim, dil biliminde, kavramları, durumları hoşa giden bir anlatımla ya da özel bir yapı veya söz dizimi içinde belirten ve çoğunlukla gerçek anlamlarından ayrı anlamlara gelen sözcüklerden oluşan kalıplaşmış sözcük topluluğu ya da cümledir. Vikipedi

Anlatıma akıcılık, çekicilik katan, çoğunun gerçek anlamından ayrı bir anlamı bulunan, genellikle de birden çok sözcüklü dil öğesi, kalıplaşmış sözcük topluluğu.”Aba altından değnek göstermek, baharı başına vurmak birer deyimdir” – Google sözlük

eş anlamlısı:tabir

DEYİM NEDİR?

Gerçek anlamı dışında kalan belirli sözcük yapılarının oluşturduğu, bir kavram ve ya konuyu özetleyen kalıplaşmış söz gruplarına deyim denir.

Çanak yalayıcı, mart içeri pire dışarı, nato kafa nato mermer, şeytanın yattığı yeri bilmek, suyunu çıkartmak, iskele babası, bir çırpıda, caka yakmak, hava atmak, gözü çıkmak, çürük tahtaya basmak, emeği geçmek ve benzeri deyimler belirli örneklerdir.

DEYİMLERİN ÖZELLİKLERİ

1. Deyimler, kalıplaşmış söz gruplarıdır. Sözcük yapıları değiştirilemez, anlamdaş sözcükleri olsa dahi deyim içerisindeki bir sözcük farklı bir sözcük ile tamamlanamaz. Sözcük yapısı, kelime yeri değiştirilirse ve ya benzer kelime ile deyim uzatılırsa yeni oluşan sözcük deyim olmaz.

2. Bir sözcük yapısının deyim olabilmesi için en az iki sözcük kullanılması gerekmektedir. Bilindiğinin aksine deyimler tek bir sözcükten oluşamaz.

3. Deyimler farklı biçimlerde meydana gelmiştir. Deyimleri oluşum biçimlerine göre bir kaç başlıkta inceleyebiliriz.

Gemi aslanı, ıslak tavuk, gevur ölüsü, eşek şakası, çömlek hesabı

Caka yakmak, cin fikirli, fesat kumkuması, saat gibi

Çenesi düşük, içten pazarlıklı, eli açık, maymun iştahlı, gözü kara

Peşkeş çekmek, ciğeri beş para etmezvara yoka karışmak, pabucuna kum dolmak, etekleri zil çalmak, göz nuru dökmek, hat çekmek

Göründü Sivas’ın bağları. Irgat pazarına çevirmek. İstemem, yan cebime koy.
Leb demeden leblebiyi anlamak.
Lodosa tutulmuş gibi bocalamak.

4. Deyimler her zaman bir tane konu, kavram ve ya durumu karşılamaktadır. Kullanılan sözcük sayısı ya da sözcük yapıları bu niteliğini değiştirmez. Deyimlerin bu özelliği atasözlerinden ayrılmasındaki en büyük etkendir. Atasözlerinde aynı atasözü birden fazla nasihat, ders çıkartma, örnek alma gibi konuları içerebilirken deyimlerde ise tek bir odak noktası vardır.

5. Deyimler genellikle mecazi anlamlardaki sözcük yapılarından oluşur. Bir deyim her zaman içinde geçen sözcüklerdeki anlamı karşılamak zorunda değildir. Deyim içerisindeki sözcüklerin deyim dışarısında kullanıldıklarından çok farklı anlamlar doğabilir.

6. Her deyim mecazi anlamlı sözcük gruplarından oluşmaz. Az sayıda da olsa bazı örneklerde mecazi anlam içermeyen, doğrudan anlatılmak istenen anlamı ifade eden deyimler vardır.